REHBER
Sosyal Ortamlarda Kaygı: Kendini İzlerken Konuşmayı Kaçırmak
Bir partide “nasıl görünüyorum” diye kendini izlemek, söyleyeceğin cümleyi önceden prova etmek, telefonu elinde tutarak durmak, eve gelince konuşmayı baştan oynatmak… Sosyal ortamlarda gerginlik pek çok insanın tanıdığı bir şey. Bu rehber, kaygının sosyal ortamlarda nasıl işlediğine, dikkat ve güvenlik davranışlarının bunu nasıl beslediğine ve ne zaman destek almak gerektiğine dair genel bir psikoeğitim sunuyor.
Sosyal ortamlarda kaygı, değerlendirilme ve yargılanma korkusunun beden, düşünce ve davranışta yaşanmasıdır. Dikkat çoğu zaman kendi performansına kilitlenir ve karşıdaki kişiden gelen asıl bilgi kaçar; prova etmek ve erken ayrılmak gibi güvenlik davranışları bunu besler. Yaygın ve ağırsa bir uzmanla konuşmak yerindedir.
Utangaçlık mı, Sosyal Kaygı mı?
Birçok insan sosyal ortamlar öncesinde zaman zaman endişelenir; bu olağandır. NHS sosyal kaygı bozukluğunu, sosyal ortamlardan duyulan uzun süreli ve bunaltıcı bir korku olarak tarif eder: utangaçlıktan fazlasıdır, günlük etkinlikleri, özgüveni, ilişkileri ve iş ya da okul yaşamını etkiler; kişi ortamlardan önce, sırasında ve sonrasında aşırı endişelenir. Bu rehber genel bir psikoeğitimdir: sosyal kaygı bozukluğunu değerlendirmez, tanı koymaz ve ele almaz. Bu bozukluk için bir uzmana başvurmak yerindedir.
Sosyal Ortamda Zihin Ne Yapar?
- İçe dönük dikkat: Dikkat “nasıl görünüyorum, sesim titriyor mu” sorusuna kilitlenir; kendinizi bir kamera izliyormuş gibi olur, konuşmanın asıl içeriği kaçar.
- Olumsuz tahmin: “Sıkılacaklar, garip bulacaklar” gibi tahminler kanıttan çok kaygıdan gelir.
- Güvenlik davranışları: Cümleyi önceden prova etmek, göz temasından kaçınmak, sohbeti kısa kesmek, erken ayrılmak kısa süre rahatlatır ve dikkati daha da içe çeker.
- Sonradan çözümleme: Eve döndükten sonra konuşmayı baştan oynatmak ve hatalarını aramak gerginliği uzatır.
Dikkatin Dışarı Dönmesi
İlginç bir ters etki vardır: dikkat içe döndükçe dışarıdaki gerçek bilgiyi daha az fark edersiniz; karşıdaki kişinin gülümsediğini ya da sıkılmadığını gösteren küçük işaretler de bu bilgiye dahildir. Zihin o boşluğu kendi kaygılı tahminleriyle doldurur, çünkü elinde başka veri yoktur. NHS’in sosyal kaygı için önerdiği kendi kendine yardım ipuçları arasında düşüncelerinizi ve davranışlarınızı not etmek, zorlayıcı durumları küçük parçalara bölmek ve en kötüsünü varsaymak yerine insanların ne söylediğine odaklanmayı denemek bulunur.
Dikkat içe döndükçe dışarıdaki gerçek bilgi azalır; zihin o boşluğu kendi kaygılı tahminleriyle doldurur.
Bir Kez Deneyebileceğiniz Tek Küçük Adım
Bu adım herkese uymayabilir; zorlamanız gerekmez. Calm Anxiety: Blisswell programında sosyal ortamlara özel bir modül yoktur ve program sosyal kaygı bozukluğunun değerlendirilmesi ya da ele alınması değildir. Ancak “Dikkatinizi Savaşmadan Yönlendirin” (içe kilitlenmek ve tehdit aramak; dikkati seçmek, genişletmek, geri getirmek), “Düşünceler Hüküm Değildir”, “Sizi Koruyan Ama Alanınızı Daraltan Şeyler” ve “Küçük ve Seçilmiş Adımlarla Yaklaşın” (bir güvenlik sorusuyla açılır) modüllerindeki genel beceriler sosyal ortamlara da uygulanabilir.
Ne Zaman Destek Almalı?
Sosyal ortamlardan duyulan korku ortamlardan önce, sırasında ve sonrasında aşırı endişe yaratıyorsa, işinizi, okulunuzu ya da ilişkilerinizi belirgin biçimde kısıtlıyorsa ya da aylardır sürüyorsa bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşmak yerindedir. NICE sosyal kaygı bozukluğu için bir klinik kılavuz yayımlamıştır; değerlendirmeyi ve seçenekleri bir uzman konuşur. Ayrıntılar için kaygıda ne zaman uzmana başvurulur rehberine bakın.
Sık Sorulan Sorular
Sosyal ortamlarda kaygılanmak normal mi?
Evet. Birçok insan toplantı, parti ya da yeni biriyle tanışma öncesinde zaman zaman gerginlik hisseder. Dikkat edilecek nokta, bu gerginliğin ortamlardan önce, sırasında ve sonrasında aşırıya kaçıp kaçmadığı ve ilişkilerinizi, işinizi ya da okulunuzu belirgin biçimde kısıtlayıp kısıtlamadığıdır.
Utangaçlık ile sosyal kaygı bozukluğu aynı şey mi?
Hayır. NHS sosyal kaygı bozukluğunu utangaçlıktan fazlası, sosyal ortamlardan duyulan uzun süreli ve bunaltıcı bir korku olarak tarif eder. Bu rehber genel bir psikoeğitimdir ve ayrım yapmaz ya da tanı koymaz; bunun için bir uzmana başvurmak yerindedir.
Sosyal ortamda neden kendimi izliyorum?
Kaygı yükseldiğinde dikkat içe döner: “nasıl görünüyorum, sesim titriyor mu” sorusuna kilitlenir. Bu, karşıdaki kişiden gelen asıl bilgiyi kaçırmanıza yol açar ve zihin boşluğu kaygılı tahminlerle doldurur. Dikkati yeniden seçmek öğrenilebilir bir beceridir; sonuç garantisi yoktur.
Prova etmek ya da erken ayrılmak neden kaygıyı besler?
Bunlar güvenlik davranışlarıdır: kısa süre rahatlatır ama zihne “ancak bunu yaparak atlattım” mesajını verir ve dikkati daha da içe çeker. Hazırlığın tamamı sorunlu değildir; ölçü, bunu yapmasam gerçekte neyi kaybedeceğim sorusudur: güvenliği mi, yoksa yalnızca rahatlığı mı?
Sosyal ortamlardaki kaygı için ne yapılabilir?
NHS’in kendi kendine yardım ipuçları arasında düşünceleri ve davranışları not etmek, zorlayıcı durumları küçük parçalara bölmek ve en kötüsünü varsaymak yerine insanların ne söylediğine odaklanmayı denemek yer alır. Hiçbir yöntem sonuç garantisi vermez; kaygı yaygın ve ağırsa bir uzmana başvurun.
Ne zaman bir uzmana başvurmalıyım?
Sosyal ortamlardan duyulan korku aşırıysa, işinizi, okulunuzu ya da ilişkilerinizi belirgin biçimde kısıtlıyorsa, aylardır sürüyorsa ya da kendinize zarar verme düşünceleri içeriyorsa bir ruh sağlığı uzmanına başvurun; acil durumda 112’yi arayın.
Kaynaklar
- NHS. Social anxiety (social phobia). www.nhs.uk yeni sekmede açılır
- NICE. Social anxiety disorder: recognition, assessment and treatment (CG159). www.nice.org.uk yeni sekmede açılır
- National Institute of Mental Health. Social anxiety disorder: more than just shyness. www.nimh.nih.gov yeni sekmede açılır
- Rapee, R. M., & Heimberg, R. G. (1997). A cognitive-behavioral model of anxiety in social phobia. Behaviour Research and Therapy, 35(8). doi.org yeni sekmede açılır
- NHS Every Mind Matters. Anxiety. www.nhs.uk yeni sekmede açılır