REHBER
Kaygıda Ne Zaman Uzmana Başvurulur? Hangi Belirti Beklemez?
Kaygı hayatın olağan bir parçasıdır ve çoğu zaman kendi kendine baş edilebilir. Ama bazı durumlarda uzman desteği yalnızca yararlı değil gereklidir; bazılarında ise beklemeden acil yardım almak gerekir. Bu rehber hangi işaretin neye işaret ettiğini, önce hekime ne zaman gidileceğini, hangi uzmanın ne yaptığını ve randevuya nasıl hazırlanılacağını anlatıyor.
Kendinize zarar verme düşüncesi, yakın tehlike, göğüs ağrısı, nefes darlığı ya da bayılacak gibi olmak acildir. Kaygı günlük işlevi, uykuyu ya da ilişkileri belirgin biçimde zorluyorsa, kontrol edilemiyorsa ya da aylardır sürüyorsa bir ruh sağlığı uzmanına veya hekime başvurulur.
Kaygı Ne Zaman “Fazla” Olur?
Kaygı bir alarm sistemidir ve çoğu zaman işe yarar. Alarm çok sık ya da çok güçlü çalışıp hayatı daraltmaya başladığında destek almak yerindedir. Aşağıdakilerden bir ya da birkaçı sürüyorsa bir ruh sağlığı uzmanıyla ya da hekimle görüşmeyi düşünün:
- Kaygı çoğu gün, haftalar ya da aylardır sürüyor.
- İş, okul, ilişkiler ya da günlük işler belirgin biçimde etkileniyor.
- Endişelerinizi kontrol edemediğinizi hissediyorsunuz.
- Kaçındığınız yerler ve durumlar giderek artıyor, yaşam alanınız daralıyor.
- Uyku ya da iştah belirgin biçimde bozuldu.
- Çökkün bir ruh hâli, umutsuzluk ya da hiçbir şeyden zevk alamama eşlik ediyor.
- Kaygıyla baş etmek için alkol ya da başka maddelere yöneliyorsunuz.
- Panik atakları sık yaşıyorsunuz.
Belirti, Kime Başvurulur, Ne Kadar Hızlı?
Aşağıdaki tablo bir tanı aracı değildir; hangi durumda kime ve ne kadar hızlı başvurmanın makul olduğunu gösteren bir yol haritasıdır. Emin olamadığınızda erken başvurmak her zaman daha güvenlidir.
| Belirti | Kime başvurulur? | Ne kadar hızlı? |
|---|---|---|
| Kendine ya da başkasına zarar verme düşüncesi; yakın tehlike | Acil yardım hattı (112), acil servis | Hemen |
| Göğüs ağrısı, nefes darlığı, bayılacak gibi olmak, ani ve şiddetli yeni bedensel belirti | Acil servis ya da aynı gün hekim | Hemen ya da aynı gün; “kaygıdır” diye beklemeyin |
| Kaygı günlük işlevi, uykuyu ya da ilişkileri belirgin biçimde bozuyor; kontrol edilemiyor | Klinik psikolog, psikiyatrist ya da aile hekimi | Önümüzdeki günlerde; ertelemeyin |
| Panik atakları sık yaşanıyor | Aile hekimi ve ruh sağlığı uzmanı | Önümüzdeki günlerde |
| Kaygı aylardır sürüyor, giderek yaşam alanını daraltıyor | Klinik psikolog ya da psikiyatrist | Önümüzdeki haftalarda |
| Çökkün ruh hâli ya da umutsuzluk eşlik ediyor | Psikiyatrist ya da klinik psikolog | Önümüzdeki günlerde |
| Kaygı yeni bir ilaç, madde ya da kafein artışıyla başladı | Reçeteyi yazan hekim ya da aile hekimi | İlk fırsatta; ilacı kendiniz bırakmayın |
| Hafif ya da orta, gelip geçen kaygı; kendi başınıza beceri denemek istiyorsunuz | Psikoeğitim kaynakları, kendi kendine uygulanan çalışmalar | Hazır hissettiğinizde; acil değil |
Bedensel Nedenler Önce Değerlendirilmeli
Kaygıya benzeyen belirtiler bazen bedensel bir durumdan ya da kullanılan bir maddeden kaynaklanabilir: tiroit sorunları, kalp ritmi bozuklukları, bazı ilaçların etkileri, aşırı kafein, alkol ya da uyku eksikliği gibi. Yeni başlayan, şiddetli ya da açıklanamayan bedensel belirtilerde önce bir hekim değerlendirmesi gerekir. Bir bedensel neden bulunması ya da bulunmaması, yaşadığınız kaygının gerçek olmadığı anlamına gelmez; ikisi çoğu zaman birlikte ele alınır.
Hangi Uzman Ne Yapar?
- Aile hekimi: Nereden başlayacağınızı bilmiyorsanız iyi bir ilk adımdır; genel değerlendirme yapar, gerekli tetkikleri ister ve uygun uzmana yönlendirir.
- Psikiyatrist: Tıp eğitimi almış bir hekimdir; kaygıyı değerlendirir, tanı koyabilir ve ilaç tedavisinin gerekip gerekmediğine karar verir.
- Klinik psikolog: Psikolojik değerlendirme ve psikoterapi yapar; kaygı için bilişsel davranışçı yaklaşımlar gibi kanıta dayalı çalışma yöntemlerini kullanır.
- Psikolojik danışman ve diğer ruh sağlığı çalışanları: Destek ve yönlendirme sunar; kapsamları ülkeye ve eğitimlerine göre değişir.
Randevuya Hazırlanmak İçin Tek Küçük Adım
İlaçlarınızı, kafein ve alkol kullanımınızı ve uyku düzeninizi de söylemeniz değerlendirmeyi kolaylaştırır. Bir uzmanla çalışırken ya da beklerken kaygıyı anlamayı ve becerileri denemeyi destekleyen bir psikoeğitim programını yanında kullanabilirsiniz; bunu uzmanınıza söylemeniz yeterlidir. Kısa seanslı Calm Anxiety uygulaması bu amaçla hazırlanmıştır; terapi değildir ve tanı koymaz.
Sık Sorulan Sorular
Kaygı için ne zaman doktora ya da psikoloğa gitmeliyim?
Kaygı günlük işlevinizi, uykunuzu ya da ilişkilerinizi belirgin biçimde zorluyorsa, kontrol edemediğinizi hissediyorsanız, aylardır sürüyorsa ya da çökkün bir ruh hâli eşlik ediyorsa bir ruh sağlığı uzmanına veya aile hekimine başvurun. Emin olamadığınızda erken başvurmak daha güvenlidir.
Hangi belirtiler acildir?
Kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşüncesi, yakın bir tehlike, göğüs ağrısı, nefes darlığı ve bayılacak gibi olmak acildir. Bunlarda “kaygıdır” diyerek beklemeyin; acil yardım hattını (Türkiye’de 112) arayın ya da en yakın acil servise gidin.
Önce hekime mi gitmeliyim, psikoloğa mı?
Belirtiler yeni, şiddetli ya da açıklanamıyorsa önce bir hekim değerlendirmesi gerekir; tiroit, kalp ritmi, ilaç etkileri ya da kafein gibi nedenler kaygıya benzeyen belirtiler verebilir. Belirtiler tanıdık bir kaygı örüntüsüne uyuyorsa doğrudan bir klinik psikolog ya da psikiyatristle de başlanabilir.
Psikolog ile psikiyatrist arasındaki fark nedir?
Psikiyatrist, tıp eğitimi almış bir hekimdir; tanı koyabilir ve ilaç tedavisinin gerekip gerekmediğine karar verir. Klinik psikolog psikolojik değerlendirme ve psikoterapi yapar. İkisi çoğu zaman birbirini tamamlar ve gerektiğinde birbirine yönlendirir; hangisiyle başlayacağınızı bilmiyorsanız aile hekimi de yol gösterebilir.
Psikoeğitim uygulamasını bir uzmanla birlikte kullanabilir miyim?
Evet; kaygıyı anlamayı ve becerileri denemeyi destekleyen bir psikoeğitim programını bir uzmanla çalışırken ya da randevu beklerken yanında kullanabilirsiniz. Uzmanınıza bunu söylemeniz yeterlidir. Uygulama terapi değildir, tanı koymaz ve acil yardım hizmeti değildir.
Panik atak geçiriyorsam ne yapmalıyım?
Sık panik atak yaşıyorsanız bir hekim ve ruh sağlığı uzmanıyla görüşün; göğüs ağrısı ve nefes darlığı ilk kez yaşanıyorsa ya da geçmiyorsa acil değerlendirme gerekir. Bu rehber ve Calm Anxiety, panik bozukluğunun tedavisi değildir.
Kaynaklar
- NHS. Generalised anxiety disorder in adults. www.nhs.uk yeni sekmede açılır
- NICE. Generalised anxiety disorder and panic disorder in adults: management (CG113). www.nice.org.uk yeni sekmede açılır
- National Institute of Mental Health. Anxiety disorders. www.nimh.nih.gov yeni sekmede açılır
- World Health Organization. Anxiety disorders (fact sheet). www.who.int yeni sekmede açılır
- NHS Every Mind Matters. Anxiety. www.nhs.uk yeni sekmede açılır