Hoe vermijding angst voedt: het gedrag dat opluchting geeft en het leven dat kleiner wordt

Wanneer voedt vermijding angst?

Vermijding en veiligheidsgedrag geven opluchting, en die opluchting is echt en meteen merkbaar. Maar je hoofd leert: “Dat was gevaarlijk en ik ben er alleen doorheen gekomen doordat ik dit deed.” De situatie daarna zonder dat gedrag aangaan wordt moeilijker, omdat je hoofd nooit de kans krijgt te leren: “Dat was eigenlijk veilig.” Cognitieve verklaringen over de rol van veiligheidsgedrag bij het in stand houden van angst beschrijven dit al lang. Het heeft niets met een gebrek aan wilskracht te maken: de opluchting komt meteen, de prijs later en onzichtbaar.

Veiligheidsgedrag: bekende voorbeelden

• De situatie helemaal mijden
• Vroeg weggaan
• Voortdurend geruststelling zoeken
• Je overmatig voorbereiden
• Jezelf afleiden
• Steeds opnieuw checken
• Iets “voor het geval dat” bij je hebben (zoals je telefoon of water)

Een medicijn of inhalator die je arts heeft voorgeschreven is geen veiligheidsgedrag; het hoort bij je zorg, en het laten staan ervan moet je nooit proberen. Ook voorbereiding op zich is niet het probleem: het verschil zit in de functie, niet in het gedrag. De deur op slot doen is redelijke voorbereiding; het slot vijf keer controleren kan veiligheidsgedrag zijn dat de angst een tijdje stilt. Een maatstaf is de vraag: wat zou ik werkelijk verliezen als ik het liet, veiligheid of alleen gemak?

Waar je ruimte kleiner is geworden

Veiligheidsgedrag lijkt los van elkaar klein. Op elkaar gestapeld maakt het een leven langzaam kleiner: een plek die je niet bezoekt, een afspraak die je niet maakt, een zin die je niet zegt. Die vernauwing komt meestal niet door één grote beslissing, maar door honderden kleine “vandaag niet”, en daarom is ze zo moeilijk op te merken.

De vernauwing komt meestal niet door één grote beslissing, maar door honderden kleine “vandaag niet”.

Wat dichterbij komen is en wat niet

Het tegenovergestelde van vermijden is niet jezelf dwingen. Dichterbij komen met kleine stappen die je zelf kiest, draait minder om “zakt mijn angst?” en meer om “wat leer ik?”. Ook de NHS noemt het stapsgewijs langer blijven in situaties die je angstig maken als een manier om met angst om te gaan. Er is ook een leergericht kader dat een stap van dichterbij komen ziet als kans om te vergelijken wat je verwachtte met wat er werkelijk gebeurt. Situaties mijden waarin gevaar, trauma of geweld speelt is geen veiligheidsgedrag; dat is jezelf beschermen.

Een klein stapje dat je één keer kunt proberen

Dit stapje past misschien niet bij iedereen, en je hoeft jezelf er niet toe te dwingen. In Calm Anxiety: Blisswell oefen je het opmerken van veiligheidsgedrag in de module “Wat je beschermt maar je leven kleiner maakt” (het gaat om opmerken, niet om loslaten; er is maar één klein proefje), dichterbij komen met kleine, zelfgekozen stappen in “Met kleine, zelfgekozen stappen dichterbij komen” en het meenemen van wat je hebt geleerd naar andere plekken, tijden en toestanden in “Tweede ronde: laat het geleerde meereizen”. De stappen van dichterbij komen beginnen met een korte veiligheidsvraag en gaan vooruit met kleine stappen die je zelf kiest.

Wanneer is steun zinvol?

Beperkt vermijding je werk, school, relaties of het huis verlaten duidelijk, of duurt ze al maanden, dan is een gesprek met een hulpverlener in de geestelijke gezondheidszorg zinvol. Ook vermijding die na een zware ervaring is begonnen, hoort bij een professional. Wanneer professionele hulp bij angst in het algemeen zinvol is, bespreek je het best met je huisarts.