Gezondheidsangst: de vrees voor ziekte en de cirkel van checken

Eerst de huisarts, dan de angst

Deze gids kan je niet vertellen of een klacht door angst komt of door een aandoening, en een app ook niet; dat beoordeelt een arts. Is een klacht nieuw, ernstig of wordt ze erger, ga dan eerst naar de huisarts. Ook als de arts niets vindt, kan de zorg doorgaan; het probleem is dan vaak niet “het is niet bekeken” maar de cirkel van checken en geruststelling zoeken. Angst zelf kan bovendien klachten geven zoals een bonzend hart of hoofdpijn, die je met tekenen van ziekte kunt verwarren.

Wat is gezondheidsangst?

Bij gezondheidsangst (ziekteangst) besteed je zoveel tijd aan de zorg dat je ziek bent of ziek gaat worden, dat het je leven gaat beheersen. Volgens de NHS kunnen daar horen: voortdurende zorgen over je gezondheid, je lijf vaak aftasten op bultjes, tintelingen of pijn, steeds opnieuw aan anderen vragen of je echt niet ziek bent, twijfelen of een arts of onderzoeken niets over het hoofd hebben gezien, blijven hangen in gezondheidsinformatie online of in de media en alles vermijden wat met ernstige ziekte te maken heeft.

Hoe de cirkel werkt

• Je lijf checken: gaat je aandacht naar één plek, dan worden de gewaarwordingen daar beter merkbaar, en dat kan de zorg voeden.
• Online zoeken: een symptoom opzoeken levert vaak nog meer “wat als”-vragen op en vergroot de uitleg die je hoofd eraan geeft.
• Geruststelling zoeken: steeds opnieuw naasten of artsen vragen geeft kort opluchting, maar kan de vraag de volgende keer nog noodzakelijker laten lijken.
• Vermijden: gezondheidsnieuws, programma’s, zelfs sporten of de huisarts mijden geeft kort opluchting en maakt je leven kleiner.
• Verkeerde uitleg: een bonzend hart, hoofdpijn of een onrustige buik kunnen ook door angst komen; je hoofd kan het lezen als bewijs dat er “iets mis is”.

Waarom geruststelling niet blijft

Een goede uitslag geeft opluchting, maar je hoofd kan een moment later doorgaan met “wat als er iets over het hoofd is gezien?”. Geruststelling zoeken geeft meteen verlichting en leert je hoofd de boodschap “als ik niet had gecheckt, had ik in gevaar gezeten”; cognitieve benaderingen van gezondheidsangst beschrijven dit patroon als een belangrijke schakel in het in stand houden van angst. Het probleem is niet het naar de huisarts gaan op zich, maar hoe vaak, en wat het voedt.

Geruststelling geeft kort opluchting, maar kan de vraag de volgende keer nog noodzakelijker laten lijken.

Een klein stapje dat je één keer kunt proberen

Dit stapje past misschien niet bij iedereen, en je hoeft jezelf er niet toe te dwingen. Calm Anxiety: Blisswell heeft geen module speciaal voor gezondheidsangst, maar wel modules die aan dezelfde mechanismen werken: “Het alarm van je lijf begrijpen” (lichamelijke gewaarwordingen leren lezen als voorbereiding in plaats van gevaar), “Het probleem oplossen of blijven piekeren?” (de korte opluchting en de prijs van geruststelling zoeken), “Verder gaan met onzekerheid” (de zoektocht naar zekerheid) en “Wat je beschermt maar je leven kleiner maakt” (veiligheidsgedrag zoals checken opmerken). Het programma vraagt je nooit een medicijn of andere zorg te laten staan die je arts heeft voorgeschreven; die horen bij je zorg.

Wanneer is steun zinvol?

Staan zorgen over je gezondheid je normale leven in de weg, helpt niets van wat je zelf probeert of duren ze al maanden, ga dan naar de huisarts of een hulpverlener in de geestelijke gezondheidszorg. Gespreksbenaderingen zoals de cognitief-gedragsmatige aanpak (CGT) zijn bij gezondheidsangst onderzocht; of ze bij jou passen, beoordeelt een professional. Heb je gedachten om jezelf iets aan te doen, bel dan zonder te wachten 112 of 113 (113 Zelfmoordpreventie). Wanneer professionele hulp bij angst in het algemeen zinvol is, bespreek je het best met je huisarts.