Perfectionisme en angst: wanneer een hoge lat te veel kost

Niet de hoge maatstaf is het probleem, maar wat hij kost

Hoge maatstaven zijn op zich geen probleem. Zorgvuldig zijn, goed werk willen leveren en doelen stellen is voor veel mensen een kracht. Klinische overzichten laten zien dat er in perfectionisme twee verschillende dingen met elkaar verweven zijn: doelen stellen en je inspannen aan de ene kant, zorgen en harde zelfkritiek rond fouten aan de andere kant. Vooral dat tweede deel hangt duidelijker samen met angst: de vrees voor “wat gebeurt er als ik een fout maak?” en het jezelf afkraken daarna. Deze bevindingen beschrijven een samenhang; ze zijn geen oordeel over jou.

Van gedachte naar regel

Een gedachte hoort bij één moment: “Er staat een typfout in dit bericht, ik heb me belachelijk gemaakt.” Een regel is een algemene zin die in elke situatie doorwerkt: “Als ik een fout maak, verlies ik het respect van mensen, dus ik mag er geen maken.” Regels worden vaak nooit hardop gezegd; je leert ze over jaren, en ze voelen als “zo ben ik nou eenmaal”. De keten loopt zo: situatie, gedachte, regel, conclusie over mezelf. Elke schakel lijkt redelijk; het eigenlijke gewicht ligt op de regel. De meeste regels hebben je ooit goed gediend: ze maakten je zorgvuldig, betrouwbaar en attent.

• Ik mag geen fouten maken; mijn werk moet foutloos zijn.
• Ik moet iedereen tevredenstellen; ik moet denken aan “wat zullen de mensen zeggen?”.
• Ik moet alles onder controle hebben; er is geen ruimte voor verrassingen.
• Ik mag nooit zwak overkomen; ik mag niet om hulp vragen.
• Ik moet het meteen de eerste keer goed doen; ik zou pas moeten beginnen als ik er klaar voor ben.
• Anderen gaan voor; mijn eigen behoeften komen op de laatste plaats.
• Ik moet alles af hebben voordat ik rust heb verdiend.

Wanneer kost een maatstaf te veel?

Een maatstaf gaat eerder te veel kosten als hij veel tijd en energie opslokt, ervoor zorgt dat je beginnen of afronden uitstelt, steeds opnieuw nakijken en overdoen eist, nooit een “genoeg” toelaat, je een schuldgevoel geeft als je rust neemt, of je ervan weerhoudt nieuwe dingen te proberen en om hulp te vragen. Het gaat er niet om de maatstaven weg te gooien, maar om te zien of een soepelere versie dezelfde waarde tegen een lagere prijs kan dragen.

De vraag is niet “zijn mijn maatstaven te hoog?”, maar “wat kost deze maatstaf mij nu?”.

Een kleine stap die je een keer kunt proberen

Deze stap past misschien niet bij iedereen; je hoeft hem niet te forceren. De module “Mijn regels en maatstaven” (7 sessies) in Calm Anxiety: Blisswell gaat over hoe je een regel zichtbaar maakt, wat hij kost, hoe je een soepelere versie uitprobeert met een klein “goed genoeg”-experiment en hoe je merkt dat je waarde niet aan één ding hangt. De module begint met een korte veiligheidsvraag: past een signaal over regels rond eten en gewicht, over gedachten om jezelf iets aan te doen na een fout of over mentale rituelen bij je, dan verschijnt in plaats van de experimentdag een steunbericht. Verwante modules zijn “Gedachten zijn geen oordelen” en “Anders reageren op moeilijke innerlijke ervaringen” (met de meelevende coachstem).

Wanneer je steun kunt zoeken

Als je maatstaven je werk, relaties, slaap of vermogen om te rusten duidelijk beïnvloeden, al maanden bestaan, of als er strenge regels over gewicht, lichaamsvorm of eten, gedachten om jezelf iets aan te doen na een fout of terugkerende mentale rituelen bij komen, is het verstandig een hulpverlener in de geestelijke gezondheidszorg te bezoeken. Je kunt beginnen bij je huisarts.