Wat is seksueel welzijn?

Wat is seksueel welzijn?

De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) riep in 2002 een groep deskundigen bijeen en publiceerde in 2006 een werkdefinitie van seksuele gezondheid: “een toestand van lichamelijk, emotioneel, mentaal en sociaal welzijn met betrekking tot seksualiteit; het is niet alleen de afwezigheid van ziekte, klachten of zwakte. Seksuele gezondheid vraagt om een positieve en respectvolle benadering van seksualiteit en seksuele relaties, en om de mogelijkheid van prettige en veilige seksuele ervaringen, vrij van dwang, discriminatie en geweld.”

Seksueel welzijn is wat die definitie in het dagelijks leven betekent. “Seksuele gezondheid” is vooral de taal van de zorg en de volksgezondheid; bij welzijn gaat het om je eigen ervaring: hoe op je gemak je je voelt in je lichaam, hoe goed je je verlangen kent, of je je grenzen kunt aangeven en of je je veilig voelt in intimiteit. De kern van de definitie is dit: geen probleem hebben betekent op zichzelf nog geen welzijn. En omgekeerd geldt ook: je kunt je seksuele welzijn ondersteunen terwijl je iets moeilijks meemaakt.

Seksueel welzijn is ook geen vaste score. Stress, een bevalling, ziekte, verlies, ouder worden, veranderingen in de relatie of een nieuwe partner kunnen het laten stijgen en dalen. Daarom bestaat het programma Sexual Wellness: Blisswell uit sessies om te leren en te oefenen die seksualiteit bekijken aan de hand van de onderstaande dimensies in plaats van aan één enkel probleem; het stelt geen diagnose en is geen therapie.

Uit welke dimensies bestaat seksueel welzijn?

Seksueel welzijn is geen losse vaardigheid, maar bestaat uit zes dimensies die elkaar beïnvloeden. Spanning in de ene dimensie zie je vaak terug in de andere, en een kleine stap in één dimensie kan de rest ontlasten.

1. Lichaam: je verhouding tot je eigen lichaam

Centraal staat je lichaam leren kennen, het met onbevooroordeelde nieuwsgierigheid benaderen en weten wat prettig voelt. Slaap, vermoeidheid, pijn, hormonale veranderingen, chronische aandoeningen en sommige medicijnen werken rechtstreeks door op seks; bij deze dimensie gaat het dus ook om gezondheid, niet alleen om uiterlijk. Wie zich richt op voelen in plaats van op kritiek, maakt meer ruimte voor genot. Meer daarover lees je in de gids Seksueel zelfvertrouwen en lichaamsbeeld.

2. Gevoelens: veiligheid, schaamte en angst

Wie zich veilig voelt, laat verlangen toe; schaamte en angst knijpen het af. Opgroeien in een omgeving waar nooit over seks werd gepraat of waar het als beschamend gold, een moeilijke eerdere ervaring of de gedachte “ben ik wel goed genoeg?” kunnen je hoofd op scherp houden, ook als je lichaam er klaar voor is. Bij deze dimensie gaat het erom zulke gevoelens op te merken zonder ze weg te duwen en er voorzichtig mee te werken.

3. Relatie: intimiteit en communicatie

In een relatie ontstaat welzijn tussen twee mensen. Daar hoort bij dat je kunt praten over wensen, grenzen en wat goed voelt, dat je wrok niet mee naar bed neemt en dat je met een verschil in verlangen omgaat zonder elkaar te beschuldigen. Weet je niet hoe je moet beginnen, dan helpen korte, rustige zinnen als “Dit vind ik fijn” of “Laten we het rustiger aan doen”, het liefst buiten de slaapkamer. Heb je geen partner, dan betekent deze dimensie dat je dichtbij iemand kunt komen terwijl je je eigen wensen en grenzen kent.

4. Kennis: juiste informatie zonder mythes

Weten hoe opwinding werkt, waarom verlangen schommelt en welke veranderingen gewoon zijn, scheelt veel onnodige zorgen. Porno, wat je van horen zeggen kent en mythes die van generatie op generatie worden doorgegeven wekken vaak onrealistische verwachtingen. Ook anticonceptie en bescherming tegen seksueel overdraagbare aandoeningen horen bij deze dimensie. Betrouwbare informatie is tegelijk de basis om je de baas over je eigen lichaam te voelen.

5. Toestemming en veiligheid

De zinsnede “vrij van dwang, discriminatie en geweld” in de WHO-definitie herinnert eraan dat seksueel welzijn niet zonder veiligheid kan ontstaan. Toestemming is instemming die vrij wordt gegeven, op elk moment kan worden ingetrokken en voor elke nieuwe handeling apart geldt. Een vaste of langdurige relatie verandert daar niets aan. Je eigen grenzen kunnen aangeven en die van de ander respecteren is ook een voorwaarde voor genot; meer daarover lees je in de gids Toestemming en grenzen bij seks. Is er in je relatie angst, dreiging of druk, dan gaat je eigen veiligheid voor, niet de seks.

6. Genot en nieuwsgierigheid

Het is veelzeggend dat de WHO-definitie prettige ervaringen uitdrukkelijk noemt: genot hoort bij seksuele gezondheid en is geen bijproduct. Seks zien als een levenslange ontdekkingstocht in plaats van als prestatie of toets voedt deze dimensie. Wie let op aanraking, adem en gewaarwordingen, verlegt de aandacht van het resultaat naar de ervaring zelf; hoe dat gaat, lees je in de gids Mindful seks en zintuiglijk ontdekken.

Hoe vaak komen seksuele moeilijkheden voor?

Seksuele moeilijkheden komen veel vaker voor dan de meeste mensen denken. In het Natsal-3-onderzoek, in 2013 gepubliceerd in The Lancet en gebaseerd op 15.162 mensen van 16 tot 74 jaar in Engeland, Schotland en Wales, meldde 41,6 % van de seksueel actieve mannen en 51,2 % van de seksueel actieve vrouwen minstens één probleem met de seksuele functie dat het afgelopen jaar drie maanden of langer duurde. Daaronder vielen weinig interesse, moeite met opwinding of orgasme, pijn en droogheid.

Hetzelfde onderzoek laat een belangrijk verschil zien: een probleem melden is niet hetzelfde als er last van hebben. Lijdensdruk door het eigen seksleven werd gemeld door 9,9 % van de mannen en 10,9 % van de vrouwen. De onderzoekers vonden bovendien dat een lage seksuele functie samenhing met neerslachtigheid, ontevredenheid in de relatie en moeite om met een partner gemakkelijk over seks te praten. Seksuele moeilijkheden laten dus vaak sporen na in de stemming en in de relatie, niet alleen in het lichaam.

Een van de zinnen die in de klinische praktijk het vaakst valt, is: “Ik dacht dat ik de enige was.” Deze cijfers laten zien dat wat jij meemaakt geen gebrek en geen rariteit is, maar een ervaring waarover je kunt praten, waar je meer over kunt leren en die zich heel vaak laat ondersteunen.

Waarom is seksueel welzijn belangrijk?

Seksueel welzijn hoort bij de algemene kwaliteit van leven. Lichaamsbeeld, zelfvertrouwen, stemming en tevredenheid in de relatie beïnvloeden seks, en wat er in seks gebeurt, werkt op hen terug. In een meta-analyse van 48 onderzoeken uit 2019 (Mallory en collega’s, The Journal of Sex Research) hing de seksuele communicatie van stellen positief samen met verlangen, opwinding, orgasme en de seksuele functie als geheel. Dat is geen bewijs van oorzaak en gevolg, maar het laat zien dat communicatie en seksueel welzijn vaak samen op en neer gaan.

Blijven angst en schaamte op dit gebied onbesproken, dan kunnen ze ongemerkt groeien. Eén moeilijke ervaring roept de gedachte op “wat als het weer gebeurt?”, die gedachte spant het lichaam aan, het aangespannen lichaam herhaalt de moeilijkheid en de cirkel sluit zich. Deze angstcirkel zie je vaak bij onderwerpen als vaginisme en vroegtijdige zaadlozing. Wie seks ziet als iets waarover je kunt praten en leren, herkent de cirkel eerder.

Seksueel welzijn is geen eindpunt dat je bereikt, maar een proces dat in de loop van het leven verandert en opnieuw kan worden opgebouwd.

Welke mythes over seks zijn er?

Veel angst wordt gevoed door verkeerde informatie. De tabel zet veelgehoorde mythes naast wat er tegenwoordig bekend is.

Hoe kun je seksueel welzijn ondersteunen?

Seksueel welzijn ondersteunen vraagt geen ingrijpende veranderingen; nieuwsgierigheid, betrouwbare informatie en kleine, regelmatige stappen zijn vaak een goed begin. De stappen hieronder geven een algemeen kader.

1. Merk op waar je nu staat

   Loop de zes dimensies één voor één na: welke voeden je, welke voelen gespannen? Al twee of drie regels opschrijven kan duidelijk maken waar je wilt beginnen.

2. Leer je lichaam kennen met nieuwsgierigheid

   Ontdek wat prettig voelt, zonder te oordelen en zonder haast. Let op gewaarwordingen in plaats van op uiterlijk: de warmte, de druk en het ritme van een aanraking.

3. Werk je kennis bij

   Houd je aan betrouwbare bronnen in plaats van aan horen zeggen. Verlangen dat komt en gaat, opwinding die tijd nodig heeft en niet elke keer een orgasme zijn heel gewoon.

4. Praat over wensen en grenzen

   Meestal gaat dat makkelijker op een rustig moment buiten de slaapkamer. Korte zinnen als “Dit vind ik fijn”, “Nu even niet” of “Laten we het rustiger aan doen” zijn een goed begin.

5. Laat het doel een tijdje los

   Penetratie of orgasme een tijd van het “moet”-lijstje halen kan prestatiedruk verlagen en de aandacht terugbrengen naar genot.

6. Zet regelmatig kleine stappen

   Een paar korte oefeningen per week rond bewustzijn of communicatie houd je gemakkelijker vol dan eenmalige grote inspanningen.

Wil je zien waar je kunt beginnen? In de app begin je met een korte analyse. Die stelt geen diagnose en plakt geen etiket op je; ze helpt je te zien wat voor jou nu het belangrijkste kan zijn. Is het verlangen in een lange relatie rustiger geworden, dan kan ook de gids Weinig zin in seks: oorzaken en wat kan helpen je verder helpen.

Wanneer is hulp van een huisarts of professional zinvol?

Af en toe minder verlangen, een eenmalig erectieprobleem of afstand van seks in een stressvolle periode zijn gewoon. In de situaties hieronder is het echter een goede stap om een huisarts of een psychologische professional te raadplegen, bijvoorbeeld een psycholoog of een seksuoloog:

• Pijn: Als je tijdens of na seks pijn, branderigheid of een stekend gevoel hebt, vooral als de pijn je al seks laat vermijden. De huisarts is meestal de eerste stap, die zo nodig doorverwijst naar een gynaecoloog of uroloog.
• Bloedverlies: Als je na seks of tussen de menstruaties hebt gebloed, al is het maar één keer. Elk ongewoon bloedverlies hoort beoordeeld te worden.
• Terugkerende erectieproblemen: Als erectieproblemen steeds terugkomen; soms zit er een lichamelijke oorzaak achter.
• Mogelijke infectie: Als je een seksueel overdraagbare aandoening vermoedt, de ander klachten heeft of je je na seks zonder condoom zorgen maakt.
• Veranderingen door medicijnen of hormonen: Als verlangen, opwinding of orgasme zijn veranderd nadat je een nieuw medicijn of hormonale anticonceptie bent gaan gebruiken. Stop het medicijn niet zelf, maar bespreek het met de arts die het heeft voorgeschreven.
• Aanhoudende lijdensdruk: Als een moeilijkheid met verlangen, opwinding of orgasme al maanden duurt en jou of je relatie duidelijk belast.
• Angst, vermijding of onveiligheid: Als penetratie helemaal niet mogelijk is, de gedachte aan seks hevige angst oproept, een eerdere ongewenste ervaring als een schaduw over het heden ligt of er in je relatie druk of dwang is.

Voor een concrete tijdsaanduiding: ACOG legt uit dat gebrek aan verlangen bij vrouwen pas als klinisch relevant geldt wanneer bepaalde kenmerken minstens zes maanden aanwezig zijn en angst of verdriet veroorzaken. Je hoeft die drempel niet af te wachten om hulp te zoeken; als een moeilijkheid je bezighoudt, is dat reden genoeg om erover te praten. ACOG wijst er ook op dat je, ook tijdens medische zorg, kunt worden doorverwezen naar een professional die gespecialiseerd is in seksualiteit en dat begeleiding voor stellen of individueel kan helpen. Welke arts je wanneer het best kunt bezoeken, staat uitgelegd in de gids Wanneer naar de huisarts bij seksuele problemen.