Vaginisme: oorzaken, symptomen en wat kan helpen

Wat is vaginisme?

De Britse gezondheidsdienst NHS omschrijft vaginisme als het plotseling samentrekken van de vagina op het moment dat er iets in moet worden gebracht. Het is een automatische reactie waar je zelf geen controle over hebt. Dat kan niet alleen bij seks gebeuren, maar ook bij het inbrengen van een tampon, bij een uitstrijkje, of al wanneer er iets in de buurt van de vagina komt en de angst voor penetratie meespeelt. Vaak voelt het als een brandende of prikkende pijn, of als een “muur”. Volgens de NHS komt het vooral voor tussen de late tienerjaren en begin dertig, maar iedereen met een vagina kan het krijgen.

Het belangrijkste: deze spanning is geen bewuste keuze. Je doet het niet expres en je kunt het niet zomaar uitzetten. Je lichaam reageert met een soort beschermreflex. Vaginisme heeft dus niets te maken met “koud zijn” of geen zin hebben: de zin in seks kan er helemaal zijn, terwijl het lichaam zich onwillekeurig sluit. Wil je na een medische check deze beschermreactie stap voor stap en in je eigen tempo aanpakken? Op de pagina over oefeningen bij vaginisme lees je hoe de oefeningen op elkaar voortbouwen.

Hulpverleners kennen vaginisme al lang. In de huidige uitgave van het Amerikaanse classificatiesysteem DSM-5 valt het samen met pijn bij seks onder één overkoepelende noemer voor pijn in het bekken en bij penetratie, omdat spierspanning, pijn en angst voor pijn zo vaak door elkaar lopen. Hoe je het ook noemt: wat je voelt is echt. Het zit niet “alleen in je hoofd”.

Herken ik dit? Wat mensen vaak vertellen

Geen enkele webpagina kan je vertellen of je vaginisme hebt. Maar mensen die ermee leven, beschrijven vaak opvallend vergelijkbare ervaringen. Misschien herken je er iets van:

• “Ik wil seks, echt, maar als het erop aankomt, gaat mijn lichaam dicht.”
• “Het voelt alsof ik tegen een muur aan loop. Er kan niets in.”
• “Een tampon heb ik nooit kunnen gebruiken, alleen al proberen deed pijn.”
• “Bij de gynaecoloog klappen mijn benen vanzelf dicht en moet het onderzoek stoppen.”
• “We zijn al jaren samen en penetratie is nog nooit gelukt.”
• “Aanraking en nabijheid vind ik fijn. Het wordt pas moeilijk als penetratie ter sprake komt.”
• “Alleen al de gedachte eraan zorgt voor hartkloppingen, dus ik ben intimiteit helemaal gaan vermijden.”

Zulke verhalen horen vaak bij vaginisme. Maar infecties, huidaandoeningen, hormonale veranderingen, vulvodynie of, zelden, een afwijking van het maagdenvlies of de vagina kunnen hetzelfde laten voelen. Jezelf hierin herkennen is geen uitslag. Het is een goede reden om met een hulpverlener te praten, en een teken dat wat je meemaakt een naam heeft en door veel anderen wordt gedeeld.

Wat zijn de symptomen?

• Moeite met penetratie, pijn of een branderig gevoel bij seks.
• Het gevoel van een barrière, een “muur” of een kramp bij de ingang.
• Dezelfde moeite bij het inbrengen van een tampon of bij een gynaecologisch onderzoek.
• Onwillekeurige spierspanning of benen die dichtklappen zodra aanraking dichterbij komt.
• Oplopende spanning, angst of de neiging om te ontwijken, voor of tijdens seks.

Vaginisme ziet er niet bij iedereen hetzelfde uit. Bij sommigen gebeurt het bij elke poging, bij anderen alleen in bepaalde situaties. Hulpverleners onderscheiden vaak drie vormen:

• Primair (van meet af aan): penetratie was nooit prettig of mogelijk, al bij de eerste pogingen, vaak ook niet met tampons of bij onderzoeken.
• Secundair (later ontstaan): penetratie was eerder prettig, werd daarna moeilijk, soms na een bevalling, een infectie, een operatie, de overgang of een pijnlijke of ingrijpende ervaring.
• Situationeel: het lukt in sommige situaties wel en in andere niet, bijvoorbeeld met tampons wel en bij seks niet, of andersom.

Vaginisme, vulvodynie en dyspareunie: wat is het verschil?

Deze drie termen worden vaak door elkaar gehaald en ze kunnen overlappen: iemand kan er ook meer dan één tegelijk hebben. Grof gezegd gaan ze over verschillende dingen:

Omdat elke vorm van pijn het lichaam kan leren om zich te beschermen, kunnen vulvodynie of dyspareunie na verloop van tijd ook tot vaginisme leiden. Daarom is een lichamelijk onderzoek belangrijk voordat je aanneemt dat het “alleen spanning” is. Meer over pijn bij seks en de vele mogelijke oorzaken lees je in onze gids Pijn bij seks.

Waarom doet seks pijn: de eerste keer of ineens na jaren?

“Waarom doet seks pijn?” is een van de meest gestelde vragen waarmee mensen op deze pagina uitkomen. Waarom het bij jou pijn doet, kunnen wij niet zeggen; dat kan alleen een hulpverlener die je onderzoekt. Maar als je de gebruikelijke mogelijkheden kent, wordt dat gesprek makkelijker.

Als het de eerste keer pijn doet

Sommigen merken de eerste paar keer wat ongemak, vaak door zenuwen, haast of omdat de opwinding nog niet genoeg natuurlijke vochtigheid heeft gegeven. Dat is iets anders dan hevige pijn of penetratie die gewoon niet lukt. Zulke pijn doorstaan is geen ritueel dat erbij hoort. Als de eerste pogingen erg pijnlijk zijn of steeds mislukken, is het verstandig om te stoppen, het veel rustiger aan te doen en met een huisarts te praten in plaats van harder je best te doen.

Als het na jaren zonder problemen ineens pijn doet

Nieuwe pijn na een lange periode zonder klachten is een signaal om je te laten onderzoeken. Veelvoorkomende oorzaken zijn:

• Infecties, zoals schimmelinfectie of seksueel overdraagbare infecties.
• Hormonale veranderingen na een bevalling, tijdens de borstvoeding, rond en na de overgang of door bepaalde medicijnen.
• Huidaandoeningen aan de vulva.
• Aandoeningen zoals endometriose, die diepere pijn kunnen geven.
• Stress, spanning in de relatie of een pijnlijke ervaring waarna het lichaam zich op nieuwe pijn instelt.

Soms verdwijnt de oorspronkelijke oorzaak, maar blijft de pijn, omdat de spieren hebben geleerd om bij voorbaat aan te spannen. Zo kan secundair vaginisme ontstaan. Ga eerst naar de huisarts of gynaecoloog om lichamelijke oorzaken uit te sluiten, zeker bij bloedverlies, ongewone afscheiding of een branderig gevoel.

Waar komt vaginisme door?

Meestal is er niet maar één oorzaak. Verschillende factoren kunnen samenkomen en de beschermreactie van het lichaam in gang zetten:

Psychische factoren

Spanning voor seks, verwachting van pijn, angst, eerdere negatieve of ingrijpende ervaringen, schuldgevoel of schaamte. Een systematische review met meta-analyse van twee onderzoekers uit Turkije, in 2021 gepubliceerd in The Journal of Sexual Medicine, vond een duidelijk verband tussen seksueel of emotioneel misbruik in het verleden en de vaststelling van vaginisme. Dat is een verband en geen bewijs van oorzaak: wie vaginisme heeft, is daarom niet per se misbruikt. Als dit bij jouw geschiedenis hoort, kun je er in je eigen tempo over praten met een hulpverlener die ervaring heeft met trauma.

Aangeleerde overtuigingen

Boodschappen die je vroeg hebt meegekregen, dat seks “gevaarlijk”, “vies” of “pijnlijk” is, kunnen het lichaam behoedzaam maken bij aanraking. Ook verhalen dat de eerste keer “altijd” pijn doet, kunnen de verwachting van pijn voeden.

Lichamelijke factoren en de relatie

Eerdere pijn door een infectie, droogheid of een aandoening; daarnaast spanning, gebrek aan vertrouwen of moeite om met elkaar te praten in de relatie.

De cirkel van spanning en pijnverwachting

Een van de belangrijkste redenen dat vaginisme blijft bestaan, is een vicieuze cirkel: de verwachting van pijn maakt je angstiger, angst spant de spieren aan, aangespannen spieren geven pijn of maken penetratie onmogelijk, en die ervaring versterkt de verwachting de volgende keer. De cirkel kan blijven draaien, ook als wat het begon allang weg is. Het hoopgevende is dat elke schakel in die cirkel een plek is waar je rustig kunt beginnen met oefenen.

Daarom richt wat helpt zich meestal niet alleen op het lichaam, maar ook op spanning en aangeleerde reacties.

Gaat vaginisme vanzelf over?

Eerlijk antwoord: onderzoek wijst erop dat veel mensen die hulp zoeken duidelijke vooruitgang boeken, en sommigen beschrijven uiteindelijk een prettig, bevredigend seksleven. Een systematische review met meta-analyse uit 2018 in The Journal of Sexual Medicine bundelde 43 observationele studies (1.660 vrouwen) en 3 gerandomiseerde gecontroleerde studies (264 vrouwen). In de observationele studies werd gemeenschap met penetratie na de betreffende interventies bij ongeveer 79 % van de gevallen mogelijk, ongeacht de aanpak. Dat cijfer meet alleen of penetratie plaatsvond, niet pijn, genot of kwaliteit van leven; die observationele studies hadden geen controlegroep, en de auteurs benadrukten dat de uitkomsten met grote voorzichtigheid moeten worden gelezen. Breder gezien is het bewijs nog beperkt: de meeste studies zijn klein en omschrijven vaginisme en “succes” op verschillende manieren. Niemand kan je dus een termijn, een slagingspercentage of een vaste uitkomst beloven, en zo’n belofte is eerder reden om op je hoede te zijn. Het traject verschilt per persoon en hangt af van de oorzaken, je situatie en de steun die je hebt.

En vanzelf? Bij sommigen neemt het af in rustiger tijden of in een relatie waarin ze zich heel veilig voelen. Maar omdat vaginisme zichzelf vaak in stand houdt via de cirkel van spanning en pijnverwachting, werkt afwachten niet betrouwbaar, en kan vermijden door de jaren heen hardnekkiger worden. Kleine, zachte stappen en steun wanneer je die nodig hebt, zijn meestal een realistischer weg dan hopen dat het overwaait.

Vooruitgang komt van geduld, niet van druk.

Wie het lichaam dwingt, versterkt de beschermreactie; wie het veiligheid geeft, maakt ontspanning mogelijk.

Wat kan helpen?

• Lichamelijke oorzaken uitsluiten: een check bij de huisarts op infecties, huidaandoeningen of hormonale veranderingen.
• Bekkenbodem leren voelen en ontspannen: de spieren leren opmerken en bewust loslaten.
• Ademhalingsoefeningen: met buikademhaling het lichaam kalmeren en spanning verlagen.
• Stapsgewijs wennen: het lichaam stap voor stap en in je eigen tempo laten wennen aan aanraking.
• Werken met angst: cognitieve aanpakken die zachtjes ingaan op de verwachting van pijn en op angst.
• Weer contact maken met je lichaam: je lichaam opnieuw leren kennen met mildheid en zonder oordeel.
• Steun van je partner: open gesprekken en samen vooruitgaan zonder druk.

Wat kun je thuis proberen en wat mag je verwachten?

De stappen hieronder zijn rustige manieren om een veiligere relatie met je lichaam op te bouwen. Geen van alle hoeft snel.

1. Begin met je ademhaling

   Ga ergens zitten of liggen waar het rustig is en leg een hand op je buik. Adem langzaam in door je neus, voel je buik omhoog komen en laat de uitademing iets langer duren dan de inademing. Een paar minuten per dag is ruim voldoende.

2. Ontspan je lichaam van top tot teen

   Laat je aandacht van je gezicht naar je voeten zakken. Waar je spanning merkt, adem je erheen en kijk je of het zachter kan worden. Kaken en billen spannen vaak mee met de bekkenbodem.

3. Leer je bekkenbodem kennen

   Span die spieren heel voorzichtig aan en laat ze daarna helemaal los. Het gaat om loslaten, niet om knijpen: bij vaginisme is het doel niet om deze spieren sterker te maken, maar om te ervaren dat ze kunnen ontspannen.

4. Verken je lichaam in je eigen tempo

   Als je eraan toe bent, is het al een stap om je vulva met een spiegel te bekijken of alleen aan de buitenkant aan te raken. Stoppen en terugkeren naar je ademhaling als er ongemak opkomt, is helemaal normaal.

5. Let op je gedachten

   Als gedachten opkomen als “dit gaat pijn doen” of “dit gaat nooit lukken”, schrijf ze dan op. Zonder erover in discussie te gaan kun je jezelf eraan herinneren dat het voorspellingen zijn, geen feiten.

Wat je niet moet verwachten

• Een rechte lijn: vooruitgang kent ups en downs; een zware dag na een goede week betekent niet dat je terugvalt.
• Een deadline: niemand kan je zeggen dat het na zoveel weken weg is, dus meet jezelf liever niet af aan een kalender.
• Door de pijn heen gaan: je tanden op elkaar zetten kan de beschermreactie van het lichaam juist versterken.
• Alles alleen oplossen: thuis oefenen ondersteunt, maar vervangt niet het uitsluiten van lichamelijke oorzaken of begeleiding door een hulpverlener.
• Dat alcohol of “ogen dicht en doorzetten” werkt: het moment forceren verdiept de cirkel meestal.

Zulk gestructureerd, stapsgewijs werk is als psycho-educatie te vinden in Sexual Wellness: Blisswell, in je eigen tempo; hoe de sessies op elkaar volgen, zie je op de pagina vaginisme-oefeningen stap voor stap. In de app begin je met een korte analyse die een plan voor je eerste stappen voorstelt. Die analyse is geen zorgverlening en zegt je niet of je vaginisme hebt.

Vaginisme en zwangerschap: vragen die vaak gesteld worden

Vragen over zwangerschap komen vaak voor, zowel bij mensen met een kinderwens als bij mensen die zich er zorgen over maken.

Kun je zwanger worden met vaginisme?

Vaginisme heeft geen invloed op de eierstokken of de baarmoeder en verlaagt voor zover bekend op zichzelf de vruchtbaarheid niet. De moeilijkheid is praktisch: penetratie is lastig. Een zwangerschap kan ook zonder volledige penetratie ontstaan als sperma bij de ingang van de vagina komt. Dat is goed om te weten, of je nu zwanger wilt worden of niet. Wie graag een kind wil en er moeite mee heeft, kan de mogelijkheden bespreken met een gynaecoloog of een vruchtbaarheidsspecialist.

En de controles tijdens de zwangerschap en de bevalling?

Veel mensen met vaginisme zien op tegen de controles en de bevalling. Je kunt je huisarts, verloskundige of gynaecoloog vanaf het begin vertellen dat je vaginisme hebt en vragen om elke stap uit te leggen, in jouw tempo te werken en te stoppen als jij dat zegt. Sommige controles kunnen met een echo via de buik. Vaginisme bepaalt op zichzelf niet hoe je bevalt; dat is een persoonlijke afweging, die je het best vroeg bespreekt met de zorgverleners die je begeleiden.

Erover praten met je partner

Vaginisme raakt meestal beide mensen in een relatie, maar veel stellen gaan het onderwerp liever uit de weg dan dat ze erover praten. Zwijgen laat ruimte voor pijnlijke misverstanden: de een denkt misschien “ik word niet begeerd”, terwijl de ander zichzelf de schuld geeft dat hij of zij de ander “teleurstelt”.

• Begin erover op een rustig moment, niet midden in een intieme situatie.
• Praat vanuit je eigen ervaring: “Mijn lichaam spant zich aan zonder dat ik dat wil, en dat maakt me bang.”
• Leg uit dat het niet gaat om je zin in seks of om de ander, maar om een onwillekeurige reactie.
• Spreek samen af wat helpt, bijvoorbeeld een tijdje helemaal geen penetratie en aanraking en nabijheid zonder druk.
• Laat ruimte voor de ander om eigen vragen en gevoelens te delen.

Als je partner wil weten hoe hij of zij je kan steunen, kunnen jullie samen de pagina Seks lukt niet lezen. Lopen gesprekken steeds uit op kwetsing, dan kan een hulpverlener voor relatie- of seksuele problemen het voor jullie allebei makkelijker maken.

Wanneer is een hulpverlener verstandig en wat kun je vragen?

Zelf oefenen ondersteunt, maar het is belangrijk om een hulpverlener te raadplegen als:

• de pijn duidelijk aanwezig is of je een lichamelijke oorzaak vermoedt.
• de pijn nieuw is of gepaard gaat met bloedverlies, ongewone afscheiding, jeuk of een branderig gevoel.
• de situatie al een tijdje duurt en je erdoor belast wordt.
• angst of een eerdere ingrijpende ervaring het moeilijker maakt.
• het voor veel spanning in je relatie zorgt.

Een gebruikelijke eerste stap is de huisarts of gynaecoloog, om lichamelijke oorzaken als infecties, huidaandoeningen, hormonale veranderingen of anatomische afwijkingen na te gaan. Wordt er niets gevonden, of speelt angst een grote rol, dan is vaak een klinisch psycholoog of seksuoloog met ervaring in seksuele gezondheid de volgende stap. Ook een bekkenfysiotherapeut kan erbij betrokken worden.

Vragen voor het eerste gesprek

1. Heb je ervaring met vaginisme en moeite met penetratie?
2. Kunnen we bij elk onderzoek in mijn tempo werken en direct stoppen als ik dat zeg?
3. Hoe ga je na of er een lichamelijke oorzaak is?
4. Welke aanpak gebruik je, en wat zou je me aanraden om thuis te oefenen?
5. Kan mijn partner erbij worden betrokken als we dat willen?

Hulp zoeken is geen “falen”, het hoort bij vriendelijk zijn voor jezelf. En als je je tijdens een afspraak opgejaagd of niet gehoord voelt, mag je altijd iemand anders zoeken.