Pijn bij seks (dyspareunie): waarom het pijn doet en wat kan helpen

Wat is dyspareunie?

Pijn bij seks komt veel vaker voor dan de meesten denken. Het American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG) schrijft in een informatieblad, voor het laatst bijgewerkt in 2020, dat bijna 3 op de 4 vrouwen op enig moment in hun leven pijn hebben bij gemeenschap. Volgens het ACOG is de pijn bij sommige vrouwen maar tijdelijk, terwijl ze bij anderen lang aanhoudt. Komt die pijn steeds terug, dan spreekt men medisch van dyspareunie, een woord dat de pijn zelf benoemt en niet één bepaalde oorzaak. Dyspareunie kan ook mannen treffen; de meeste voorbeelden in deze gids gaan over het vrouwelijk lichaam, maar de vuistregels voor wanneer je een arts raadpleegt gelden voor iedereen.

Waar komt het door?

Lichamelijke factoren

Pijn bij seks kan veel oorzaken hebben, en vaak spelen er meer mee. Te weinig opwinding en daarmee samenhangende droogheid, vaginale infecties, huidreacties op prikkelende producten zoals geparfumeerde zeep en andere huidaandoeningen, aanhoudende pijn aan de vulva (vulvodynie), hormonale veranderingen in de overgang, na een bevalling of tijdens de borstvoeding, gevoeligheid na een scheur of knip tijdens de bevalling, en endometriose, eierstokcysten, bekkeninfecties en verklevingen kunnen pijn geven. Dat kan alleen een arts beoordelen die je onderzoekt.

Psychische factoren en de relatie

Angst, schuldgevoel, schaamte of verlegenheid kunnen het moeilijk maken om te ontspannen, en als het lichaam niet kan ontspannen, is opwinding lastiger en kan er pijn volgen. Ook spanning, stress, vermoeidheid, de verwachting van pijn, eerdere negatieve ervaringen en moeilijkheden in de relatie kunnen pijn uitlokken of versterken. Pijn en spanning vormen vaak een cirkel die elkaar voedt. Deze factoren sluiten een lichamelijke oorzaak niet uit; beide kunnen tegelijk spelen.

Pijn bij de ingang of dieper: wat de plek zegt

Waar en wanneer je de pijn voelt, is een van de nuttigste aanwijzingen bij een beoordeling. Pijn bij de ingang voel je meestal aan het begin van de penetratie rond de opening, als branden, prikken of een rauw gevoel; het kan samenhangen met droogheid, infectie, gevoelig weefsel of onwillekeurige spierspanning. Diepe pijn zit verder naar binnen, soms alleen in bepaalde standjes of bij dieper bewegen, en kan verband houden met aandoeningen in het bekken zoals endometriose, bekkeninfecties, vleesbomen of problemen met de eierstokken.

Dit onderscheid geeft je een startpunt, geen uitslag. Wat er speelt, kan alleen een arts zeggen die je onderzoekt. Probeer de plek niet zelf te duiden, maar schrijf haar op en neem haar mee naar je afspraak.

De cirkel van pijn, spanning en angst

Als seks een paar keer pijn heeft gedaan, kan het lichaam de volgende keer pijn gaan verwachten. Die verwachting zorgt voor spanning, en spanning kan de bekkenspieren ongemerkt laten verkrampen terwijl opwinding en vochtigheid afnemen. Een gespannen lichaam dat er niet klaar voor is, krijgt sneller pijn, en dat versterkt weer de angst voor de volgende keer.

Ook als de cirkel met een lichamelijke oorzaak begon, kunnen de verwachting van pijn en prestatiedruk ervoor zorgen dat hij blijft draaien. Dat betekent niet dat de pijn “tussen je oren” zit; het betekent dat lichaam en geest samen reageren. Hier doet het ertoe om de cirkel op te merken, niet door de pijn heen te gaan en de oorzaak door een arts te laten beoordelen.

Hoe verschilt het van vaginisme?

De twee worden vaak verward, maar zijn niet hetzelfde. Vaginisme is de onwillekeurige aanspanning van de bekkenbodemspieren, waardoor penetratie moeilijk of onmogelijk is. Dyspareunie is de bredere term voor pijn bij seks waarbij penetratie wel mogelijk is.

Vaginisme kan pijn bij seks veroorzaken, maar niet alle pijn bij seks is vaginisme.

Het juiste onderscheid kan een hulpverlener maken. Je kunt ook onze gids over vaginisme lezen.

Wat kan helpen?

• Eerst laten beoordelen: Een arts (huisarts, gynaecoloog of uroloog) zoekt de oorzaak uit. Wat helpt, hangt af van de oorzaak; één oplossing die bij elke vorm van pijn past, bestaat niet.
• Mogelijkheden per oorzaak, besproken met een arts: Wordt er bijvoorbeeld een infectie gevonden, dan wordt die eerst aangepakt; bij een huidreactie op prikkelende zeep of producten kan geadviseerd worden die te vermijden; bij droogheid in de overgang bestaan glijmiddelen en vaginale vochtinbrengende middelen en medische mogelijkheden die je arts kan beoordelen; bij spanning van de bekkenbodemspieren kan bekkenfysiotherapie worden voorgesteld, en bij moeite met penetratie begeleid, stapsgewijs werken met dilatoren. De arts die je onderzoekt, bepaalt wat daarvan past.
• Opwinding de tijd geven: Voldoende opwinding en vochtigheid kunnen ongemak door wrijving verminderen; gebruik zo nodig een glijmiddel. Gebruik je condooms, kies dan een glijmiddel op waterbasis of siliconenbasis: vaseline, babyolie en andere oliehoudende producten kunnen latex verzwakken en condooms laten scheuren.
• Niets forceren en pijnvrije manieren van nabijheid: Stoppen als iets pijn doet in plaats van door de pijn heen te gaan. Doet penetratie pijn, dan zijn andere standjes of intimiteit zonder penetratie, zoals aanraken of masseren, een optie.
• Spanning opmerken: Ademhalings- en lichaamsbewustzijnsoefeningen kunnen helpen om algemene spanning te verminderen.
• Praten met je partner: Delen wat je voelt en samen beslissen, zonder druk.
• Psychologische steun: Als angst, spanning of moeite in de relatie een grote rol spelen, kan begeleiding door een hulpverlener met ervaring in seksuele gezondheid, of relatiegesprekken, naast de medische zorg helpen.

Met je partner praten over pijn bij seks

Mensen verbergen de pijn vaak om de relatie te beschermen, maar zwijgen maakt de last meestal zwaarder. Als je partner niets weet van de pijn, kan die jouw aarzeling lezen als afstand tot hem of haar. Een rustig moment buiten de slaapkamer maakt het gesprek meestal makkelijker.

• Wees concreet: Waar, wanneer en hoe het pijn doet.
• Zeg waar het niet over gaat: Het gaat niet over aantrekkingskracht of liefde.
• Spreek een teken af: Als jij “stop” zegt, houden jullie allebei meteen op.
• Houd de nabijheid vast: Aanraking, knuffelen en tijd samen zijn niet afhankelijk van penetratie.

Na verloop van tijd kan pijn ook stilletjes de zin verlagen. Dat is een begrijpelijke beschermreactie en geen tekortkoming, niet van jou en niet van je partner.

Wanneer raadpleeg je een hulpverlener?

Als pijn bij seks steeds terugkomt, ga dan eerst naar de huisarts: die verwijst je zo nodig door naar een gynaecoloog bij vrouwen of een uroloog bij mannen. Alleen een medische beoordeling kan lichamelijke oorzaken vaststellen of uitsluiten. Als daarna angst of de vrees voor pijn een grote rol speelt, kan daarnaast steun van een psycholoog helpen.

Wacht niet als de pijn nieuw of fel is, of samengaat met bloedverlies, ongewone afscheiding, koorts of een branderig gevoel bij het plassen. Het Practice Bulletin van het ACOG uit 2019 over seksuele klachten bij vrouwen, in 2025 bevestigd, merkt op dat vrouwen deze problemen zelf nauwelijks ter sprake brengen bij hun zorgverlener als er niet naar gevraagd wordt. Toch noemt de standpuntbepaling van de ACOG-commissie uit 2018 over bekkenonderzoek pijn bij seks en niet kunnen inbrengen van een tampon onder de klachten waarbij een onderzoek is aangewezen. Je arts begint meestal met vragen over je voorgeschiedenis en stelt misschien een onderzoek of tests voor, zoals een echo. Je mag vooraf vragen hoe een onderzoek verloopt en samen met je arts beslissen.

Een systematische review met meta-analyse van twee onderzoekers uit Turkije, in 2021 verschenen, vond een duidelijk verband tussen seksueel misbruik in het verleden en dyspareunie; dat is een verband en betekent niet dat iedereen met pijn zo’n geschiedenis heeft. Hangen pijn of angst samen met eerdere ongewenste seksuele ervaringen, weet dan dat het niet jouw schuld is. Je hoeft jezelf nergens toe te dwingen. Een psychologische hulpverlener met ervaring in trauma kan je in je eigen tempo begeleiden, op een manier die veilig voelt.

Wat je kunt noteren voor je naar de huisarts gaat

Afspraken kunnen kort zijn en met zenuwen vergeet je details snel. Een paar aantekeningen vooraf helpen je arts om de situatie in te schatten:

• Waar de pijn zit: bij de ingang of dieper naar binnen?
• Wanneer het begon en of het elke keer gebeurt of alleen soms.
• Hoe het voelt: brandend, prikkend, zeurend of krampend.
• Of het tijdens of na seks komt en hoe lang het duurt.
• Andere klachten, zoals afscheiding, jeuk, bloedverlies of branderigheid bij het plassen.
• Recente veranderingen: bevalling, borstvoeding, overgang, een nieuw medicijn of anticonceptiemiddel.
• Vragen die je wilt stellen.

Je hoeft je nergens voor te schamen; artsen horen dit vaak. Als het moeilijk is om het hardop te zeggen, kun je gewoon voorlezen uit je aantekeningen.