Cinsellikte Rıza ve Sınırlar: İlişkide ve Evlilikte Nasıl İşler?

Rıza Nedir?

Cinsel rıza, bir cinsel etkinliğe özgürce, bilerek ve gerçekten isteyerek “evet” demektir. Sorulmamış olmak, sessiz kalmak, kendinde olmayacak kadar sarhoş olmak, evet demek zorunda hissetmek ya da daha önce evet demiş olmak rıza değildir. Rıza bir kez atılıp sonsuza kadar geçerli kalan bir imza değildir; her yakınlaşmada yeniden verilir ve istendiği an geri alınabilir.

Dünya Sağlık Örgütü cinsel sağlığı tanımlarken, cinsel deneyimlerin zorlama, ayrımcılık ve şiddetten uzak, güvenli ve keyifli yaşanabilmesini temel bir koşul olarak sayar. Yani rıza, iyi bir cinselliğin ayrıntısı değil zeminidir. Rıza iki tarafı da korur: sizin güvende hissetmeniz de eşinizin gerçekten istendiğini bilmesi de ona bağlıdır.

Rızayı Rıza Yapan Nedir?

Rızayı tek bir sözcüğe indirmek zordur, ama sağlıklı bir “evet”in birkaç ortak özelliği vardır:

• Özgürdür: Korku, suçluluk, borç duygusu ya da “yoksa küser” kaygısıyla verilmez.
• Geri alınabilir: Başlamış olmak devam etme zorunluluğu getirmez; “dur” dendiğinde durulur.
• Belirli bir şeye verilir: Öpüşmeye evet demek her şeye evet demek değildir; yeni bir şey yeniden sorulur.
• Bilgiye dayanır: Neye evet dendiğini bilmek gerekir; üzerinde anlaşılan şeyin gizlice değiştirilmesi o evetin kapsamı dışındadır.
• Açık ve o ana aittir: Emin olamıyorsanız sormak, tahmin etmekten iyidir; belirsiz bir işaret “evet” sayılmaz.

Uzun İlişkide ve Evlilikte Rıza

Uzun ilişkilerde rıza çoğu zaman sözcüklere değil alışkanlıklara bırakılır: belli bir saat, belli bir dokunuş, belli bir sıra. Bunun kendi içinde bir sakıncası yoktur; birbirini tanıyan iki kişi pek çok şeyi sözsüz anlaşarak yaşar. Sorun, alışkanlığın sormanın yerini aldığı ve karşı tarafın gerçekten isteyip istemediğinin artık merak edilmediği yerde başlar.

Evlilik ya da uzun bir birliktelik, rızanın bir kez verilip bittiği anlamına gelmez. Sağlık kaynakları bunu açıkça söyler: biriyle ilişkide ya da evli olmak rıza değildir. Türkiye'de cinsel saldırıyı düzenleyen Türk Ceza Kanunu'nun 102. maddesi de fiilin eşe karşı işlenmesini ayrıca anar; yani evlilik içinde de cinsel saldırı suç olarak tanımlanır.

Kültürümüzde cinsellik zaman zaman bir “eşlik görevi” gibi anlatılır. Oysa kimse eşine cinsellik borçlu değildir. Yakınlığa emek vermek, eşinizin ihtiyaçlarını önemsemek ve cinselliği konuşmaya açık olmak değerlidir; ama bunların hiçbiri, istemediğiniz bir anda bedeninizi teslim etme yükümlülüğüne dönüşmez.

Baskı, Zorlama ve “Görev” Diye Yaşanan Cinsellik

Zorlama yalnızca fiziksel güç kullanmak değildir. Aile içi şiddet alanında çalışan kuruluşlar cinsel zorlamayı, yalvarma ve sürekli ikna etmekten zor kullanmaya kadar uzanan bir yelpaze olarak tarif eder; fiziksel güç kullanılmasa bile birini cinselliğe mecbur hissettirmek de bu yelpazenin içindedir. İlişkinizde şu örüntüler tekrar ediyorsa dikkat etmekte yarar var:

• Geçmişte yapılan bir iyilik, bir hediye ya da daha önce verilmiş bir evet üzerinden “borçlu” hissettirmek.
• “Beni seviyorsan kanıtla”, “başkasını bulurum” ya da “giderim” gibi sözlerle ilişkiyi koz olarak kullanmak.
• “Hayır”a öfke, küsme, soğukluk ya da kırgınlık gösterisiyle karşılık vermek.
• “Hayır” dendikten sonra ısrarı sürdürmek ya da “hayır” demenin sonuçlarıyla korkutmak.
• “Buna ihtiyacım var” diyerek isteği karşı taraf için bir zorunluluk gibi sunmak.
• Direnci kırmak için alkol ya da başka bir madde almaya teşvik etmek.
• Hasta, yorgun ya da yaralıyken yakınlaşmaya zorlamak.

Dünya Sağlık Örgütü yakın partner şiddetini tanımlarken cinsel zorlamayı açıkça sayar; cinsel şiddeti de faille ilişkisi ne olursa olsun, bir kişiye zorlamayla yöneltilen her cinsel eylem olarak tanımlar. Bir davranışın ev içinde ve eşler arasında yaşanması onu hafifletmez.

Bir ayrımı da not edelim: Eşinizin “hayır”ı karşısında hayal kırıklığı hissetmek insani bir tepkidir ve bunu sakin bir dille söylemek baskı değildir.

Sınır, hayal kırıklığının karşı tarafa bir bedel olarak ödetilmeye başladığı yerde aşılır.

“Hayır” ya da “Şimdi Değil” Demek

Pek çok kişi eşine “hayır” demekte zorlanır: kırmaktan, reddedilmiş hissettirmekten, tartışma çıkmasından ya da “yine mi” denmesinden çekinir. Oysa açık bir “hayır”, ilişkiye kapıyı kapatmak değil, eşinize o an neyin gerçek olduğunu söylemektir. “Evet”inizin değeri de “hayır” diyebildiğiniz ölçüde artar.

• Kısa ve net olun: “Bu akşam istemiyorum.” Uzun gerekçeler sunmak zorunda değilsiniz.
• Kişiyi değil anı geri çevirdiğinizi söyleyebilirsiniz: “Seni istemediğimden değil, bugün çok yorgunum.” Bunu yalnızca doğruysa söyleyin.
• İsterseniz bir seçenek sunun: “Sarılıp uyuyalım mı?” ya da “Hafta sonu daha rahat olurum.” Bu bir zorunluluk değil, bir olanaktır.
• Sınırı yinelemekten çekinmeyin: Israr sürerse aynı cümleyi tekrarlamak yeterlidir; tartışmayı kazanmanız gerekmez.
• Ortasında da durabilirsiniz: “Dur” ya da “burada kalalım” demek için hiçbir zaman geç değildir.

“Şimdi değil” de geçerli bir cevaptır. Kapıyı sonsuza dek kapatmaz; yalnızca bu anın size uygun olmadığını söyler. Sık sık “şimdi değil” dediğinizi fark ediyorsanız bu bir suçluluk konusu değil, merak edilecek bir işarettir: yorgunluk, stres, ağrı ya da ilişkide konuşulmamış bir kırgınlık altta yatıyor olabilir. İstek farkı üzerine rehberimiz bu konuşmayı açmanıza yardımcı olabilir.

“Hayır” Duyduğunuzda

“Hayır” duymak, özellikle de sık duyuluyorsa, incitebilir. Reddedilmiş, istenmemiş ya da çekici bulunmamış hissedebilirsiniz. Bu duygular gerçektir; ama eşinizin “hayır”ı çoğu zaman size dair bir hüküm değil, o anki bedenine ve zihnine dair bir bilgidir.

• “Tamam” deyin ve öyle kalsın: İkna etmeye, pazarlığa ya da sessiz bir küslüğe geçmeyin.
• Yakınlığı kesmeyin: Cinsellik olmasa da sarılmak, konuşmak ya da yan yana durmak mümkündür; bunu da isteyip istemediğini sorun.
• Kırgınlığınızı sonra ve sakin konuşun: “Son zamanlarda aramızda mesafe hissediyorum, konuşabilir miyiz?” bir suçlama değil, davettir.
• Kendi ihtiyacınızı da ciddiye alın: İstek farkı gerçek bir konudur; ama yolu baskıdan değil, birlikte konuşmaktan geçer.

“Hayır”ın serbest olduğu ilişkilerde “evet” de daha kolay söylenir. Geriye dönüp baktığınızda eşinizi ısrarla, suçluluk üzerinden ya da öfkeyle ikna ettiğiniz anlar olduğunu fark ediyorsanız, bunu kabul etmek önemli bir adımdır. Davranışı durdurmak, eşinizden affetmesini talep etmeden sorumluluk almak ve bu örüntü üzerine bir uzmanla çalışmak mümkündür.

Sınırları Birlikte Konuşmak

Sınır konuşması tek seferlik bir “kurallar toplantısı” değildir; beden ve ilişki değiştikçe tekrarlanan bir sohbettir. Başlamak için birkaç adım:

1. Sakin bir an seçin

   Yakınlaşmanın ortasında ya da bir tartışmanın ardından değil; ikinizin de acelesi olmayan, yatak dışında bir zamanda konuşun.

2. Kendi adınıza konuşun

   “Sen hep…” yerine “… olduğunda rahat hissediyorum” ya da “… bana iyi gelmiyor” gibi cümleler savunmayı azaltır.

3. Evet, hayır ve belkileri ayırın

   İkinizin de keyif aldığı şeyleri, kesinlikle istemediklerinizi ve belki denemek isteyebileceklerinizi ayrı ayrı düşünmek konuşmayı somutlaştırır.

4. Bir durma işareti kararlaştırın

   “Dur” ya da birlikte seçtiğiniz bir sözcük söylendiğinde, açıklama beklemeden hemen durulacağında anlaşın.

5. Sonrasında nasıl olduğunu sorun

   Ara ara “Rahat mıydın, bir dahaki sefere farklı ne olsun?” diye sormak, sınırların yaşayan bir şey olarak kalmasını sağlar.

6. Değişime yer bırakın

   Doğum, hastalık, stres, yaş ya da geçmiş deneyimler sınırları değiştirebilir. Dün uygun olan bugün olmayabilir; bu bir geri adım değil, bir güncellemedir.

Bu konuşmalarda kaygı ya da utanç öne çıkıyorsa cinsel özgüven rehberimiz de yararlı olabilir.

Rızanız Çiğnendiyse Ne Yapabilirsiniz?

İsteğiniz dışında bir cinsel eyleme maruz kaldıysanız önce şunu bilmenizi isterim: bu sizin suçunuz değildir ve yaşananın hiçbir haklı gerekçesi yoktur. Bunu yapanın eşiniz ya da sevgiliniz olması, geçmişte onunla isteyerek birlikte olmuş olmanız, o anda susmuş ya da karşı koyamamış olmanız bu gerçeği değiştirmez. Cinsel saldırıların çoğu kişinin tanıdığı biri tarafından, sıklıkla da ev ortamında gerçekleşir.

• Önce güvenliğiniz: Tehlike sürüyorsa güvende olabileceğiniz bir yere ya da güvendiğiniz birinin yanına geçin; eşinizle yüzleşmeden önce destek alın.
• Bir sağlık kuruluşuna başvurun: Görünür bir yaralanma olmasa bile gebelik ve cinsel yolla bulaşan enfeksiyon riski açısından sağlık desteği önemlidir. Koruyucu adımların bir kısmı zamana bağlı olduğundan ilk günlerde başvurmak özellikle önemlidir.
• Delili bilin: İleride şikâyette bulunmayı düşünebilirseniz, mümkünse muayeneden önce yıkanmamak ve giysilerinizi değiştirmemek delillerin korunmasına yardımcı olabilir. Yıkanmış olsanız bile başvurabilirsiniz.
• Kararınızı acele etmeden verin: Şikâyet edip etmemek sizin kararınızdır. Hukuki seçenekleri öğrenmek için ALO 183'ten, bir avukattan ya da baroların adli yardım bürolarından bilgi alabilirsiniz.
• Yalnız kalmayın: Güvendiğiniz birine anlatmak ve travma konusunda deneyimli bir ruh sağlığı uzmanından destek almak, yaşadıklarınızı kendi hızınızda ele almanıza yardımcı olabilir.

Böyle bir deneyimin ardından istemeden gelen anılar, kabuslar, yakınlıktan ya da hatırlatan durumlardan kaçınma yaşanabilir. Kendinizi hiçbir şeye zorlamanız gerekmez; bir sonraki yakınlaşmanın zamanını ve biçimini belirleme hakkı sizindir.

Ne Zaman Uzmana Başvurmalı?

Aşağıdakilerden biri size tanıdık geliyorsa bir klinik psikologdan ya da cinsel sağlık alanında deneyimli bir uzmandan destek almak yardımcı olabilir:

• Eşinize “hayır” diyemediğinizi, cinselliği çoğunlukla korku, suçluluk ya da görev duygusuyla yaşadığınızı fark ediyorsanız.
• Geçmişte yaşanmış istenmeyen bir cinsel deneyim, yakınlık sırasında donma, panik, kabus ya da yoğun kaçınmayla geri geliyorsa.
• Yakınlaşmada ağrı ya da yoğun kaygı varsa (ağrıda önce bir hekim değerlendirmesi gerekir).
• Eşinizin “hayır”ına öfke, küsme ya da ısrarla karşılık verdiğinizi fark ediyor ve bunu değiştirmek istiyorsanız.
• Rıza ve sınırlar konusu aranızda sürekli kavgaya dönüşüyorsa.

İlişkide korku, tehdit, kontrol ya da zorlama varsa çift danışmanlığı ilk adım değildir; Dünya Sağlık Örgütü'nün klinik el kitabı da ilişkide şiddet sürerken çift danışmanlığı önerilmemesini söyler. Böyle bir durumda önce yukarıdaki destek hatlarına ve bireysel, güvenlik odaklı desteğe başvurun.